Kỷ niệm đặc biệt trong ký ức…
Trong cuốn Tự truyện 1947, nhà văn Tô Hoài có ghi lại một kỷ niệm đặc biệt về lễ kết nạp Đảng của một số văn nghệ sĩ trong những năm đầu kháng chiến, trong đó có nhà văn Nam Cao, họa sĩ Trần Đình Thọ và một nhân viên in ấn tên là Phúc Mơ. Cảnh tượng được miêu tả giản dị mà xúc động:
“Chúng tôi ở trong lán. Họa sĩ Trần Đình Thọ vẽ một hình búa liềm to cài trên vách nứa. Trên sàn có một ống tre cắm hoa mua, hoa sim… Phúc Mơ giơ tay thề tuyệt đối trung thành với Đảng, nước mắt ứa ra, cũng như khi Nam Cao giơ tay thề như thế…”
Không gian buổi lễ chỉ là một căn lán giữa rừng, biểu tượng búa liềm được vẽ trên vách nứa, vài cành hoa rừng cắm trong ống tre – tất cả đều hết sức mộc mạc. Nhưng chính trong sự mộc mạc ấy lại hiện lên một bầu không khí thiêng liêng và xúc động. Đặc biệt, lời tâm sự của Phúc Mơ trong đêm hôm đó đã mở lại một ký ức lịch sử đau thương:
“Anh ạ, tôi nhớ bố mẹ tôi, tôi thương bố mẹ tôi, bố mẹ tôi chết năm đói cả rồi.”
Chỉ bằng vài dòng ngắn ngủi, Tô Hoài đã gợi lên ký ức về nạn đói năm Ất Dậu 1945, một trong những bi kịch lớn nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại. Nỗi đau mất mát của cá nhân Phúc Mơ đồng thời phản chiếu số phận của hàng triệu người dân Việt Nam trong những năm tháng ấy.
Vì thế, đoạn văn không chỉ đơn thuần ghi lại một lễ kết nạp Đảng của những người làm văn nghệ, mà còn mang sắc thái lãng mạn đặc biệt của thời kháng chiến; giữa gian khổ, mất mát, những con người ấy vẫn lựa chọn con đường dấn thân, đặt niềm tin vào lý tưởng và tương lai vào cách mạng.
Với họa sĩ trẻ Trần Đình Thọ, đó là một trong những kỷ niệm đặc biệt không bao giờ phai mờ trong tấm trí suốt cuộc đời và sự nghiệp của mình. Những ký ức ấy lắng lại thành nhiều tầng cảm xúc, chờ đợi được chuyển hóa thành đường nét và sắc màu trên mặt tranh, trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tác quan trọng của ông những năm hòa bình sau này.
Tốt nghiệp khóa XIII (1939 – 1944) của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, họa sĩ Trần Đình Thọ là một trong những nghệ sĩ sớm tham gia cách mạng từ những năm đầu của cuộc kháng chiến. Từ năm 1946 đến 1953, ông lên chiến khu, phục vụ cách mạng, đồng thời tiếp tục vẽ ký họa, ghi lại đời sống kháng chiến. Lễ kết nạp Đảng năm 1947 trong truyện ngắn của Tô Hoài cho thấy ông sớm đã được đứng trong hàng ngũ của Đảng.
Sau chín năm kháng chiến, hòa bình được lập lại ở miền Bắc năm 1954, họa sĩ Trần Đình Thọ cùng nhiều văn nghệ sĩ từ chiến khu trở về Hà Nội. Ngoài chiếc ba lô nhỏ gọn chứa những tư trang cần thiết, ông còn mang theo nhiều ký họa và phác thảo được thực hiện trong những năm tháng chiến tranh. Quan trọng hơn, trong tâm hồn ông là cả một kho ký ức dày đặc về chiến tranh, về lao động, về tình đồng chí và về những trải nghiệm sâu sắc của đời sống và đặc biệt là giá trị của hòa bình.
Ánh nắng hạnh phúc của lòng người
Dù sáng tác ở bất cứ đề tài nào, một tác phẩm nghệ thuật có giá trị luôn phải chứa đựng và truyền tải những thông điệp, chủ đề mang dấu ấn thời đại. Trong tác phẩm Nắng quê hương (1957, sơn dầu), họa sĩ Trần Đình Thọ đã miêu tả một không gian phong cảnh tràn ngập ánh nắng yên bình của làng quê miền Bắc, đó chính là làng dừa Yên Sở (Hoài Đức, Hà Tây)…
Nắng chiều rải một lớp màu vàng óng lên con đường làng nhỏ. Ánh sáng rực rỡ, ấm áp len qua những tán dừa cao, chạm vào từng tàu lá xanh, làm chúng rung lên những đốm sáng lấp lánh. Hàng dừa tỏa bóng mát dài trên mặt đất, mỗi tàu lá xòe ra đều thấm đẫm ánh sáng của nắng, đung đưa trong làn gió nhẹ.
Dưới chân hàng dừa, mặt ao phẳng lặng như một tấm gương xanh. Những mảng bèo tụ lại gọn gàng, phẳng phiu như những tấm chiếu lục đặt nhẹ trên làn nước trong veo. Thấp thoáng phía xa, vài đứa trẻ hồn nhiên nô đùa, bên cạnh con trâu nằm nghỉ thong thả ven đường làng.
Phía chân trời, xa xa là một góc nhỏ của bầu trời xanh thẳm mở rộng, những vầng mây mỏng phớt hồng của buổi chiều đang trôi lặng lẽ. Cả không gian như được phủ đầy nắng vàng trên thảm thực vật xanh mát vừa ấm áp vừa yên lành…
Ngắm tác phẩm, người xem cảm thấy hạnh phúc, thư thái, dễ chịu. Trong lòng dâng lên một cảm giác về sự cân bằng, bình an trong tâm hồn. Đó cũng chính là tâm trạng của họa sĩ khi sáng tác bức tranh này. Ông không đơn thuần tái hiện một phong cảnh đẹp mà đó chính là tình cảm, suy nghĩ, quan điểm của ông về xã hội mà ông đang sống. Để có thể diễn tả trọn vẹn sự xúc động trước đời sống bình yên, ông đã khéo léo kết hợp kỹ thuật tạo hình chuẩn mực hàn lâm và cảm xúc chân thành trong mình để sáng tác… Và điều ấy được thể hiện rõ ràng; từ bố cục tổng thể mạch lạc, khúc chiết; đến ánh sáng ấn tượng tinh tế…
Với sự ổn định của nội tâm; một niềm tin vào sự đổi thay của đất nước dưới ánh sáng của Đảng. Tác phẩm hiện lên với tạo hình những hàng dừa vươn cao, thân dừa vững chãi ngập tràn trong ánh sáng rực rỡ. Trên mặt ao phẳng lặng, những mảng bèo xanh lục hiện lên gọn gàng, ngay ngắn, phản chiếu cảnh vật xung quanh như một ẩn dụ tinh tế về sự ngăn nắp, trật tự, ấm no của đời sống nông thôn mới. Con đường đất uốn cong mềm mại, thong thả dẫn lối giữa hai bờ ao, hướng về chiếc cổng vòm gần gũi, thấp thoáng phía sau là mái nhà nhỏ ấm áp. Những chi tiết giản dị ấy kết nối với nhau thành một tổng thể hài hòa, tạo nên cảm giác cân bằng thanh bình cho toàn bộ không gian.
Đây chính biểu hiện rõ nét nhất của chính tác giả, của người dân với niềm tin vào sự ổn định và bình yên của đời sống mà cách mạng đã mang tới cho họ trong những năm đầu của thời kỳ hòa bình.
Tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc khắc họa một phong cảnh cụ thể của làng quê, mà còn là sự phản chiếu của một tâm thế lịch sử. Bức tranh được Trần Đình Thọ sáng tác năm 1957, khi miền Bắc đã bước vào những năm đầu của thời kỳ hòa bình sau những tháng ngày dài đất nước chìm trong đói nghèo, loạn lạc trước Cách mạng tháng Tám; sau sự gian khổ, khốc liệt của chín năm trường kỳ kháng chiến; khi xã hội đã bình ổn sau cải cách ruộng đất. Trong bối cảnh ấy, cả dân tộc Việt Nam nói chung bắt đầu cảm nhận sâu sắc niềm hạnh phúc của đời sống trong hòa bình. Với riêng họa sĩ Trần Đình Thọ, tác phẩm là sự tổng hòa giữa thực tế xã hội, sự lạc quan và cả tính lãng mạn đến từ niềm tin và tình yêu của ông vào cuộc sống…
11.3.2026
Bài viết của Viet Art View
Bản quyền thuộc về Viet Art View
