[Bài viết] “Cô gái trẻ chăn trâu” của Nguyễn Phan Chánh

Tác phẩm “Cô gái trẻ chăn trâu” của Nguyễn Phan Chánh
Chất liệu: Lụa
Năm sáng tác: 1938
Xuất xứ: Một người cháu của họa sĩ

Trong phiên đấu mang chủ đề “Hồn Việt: Những Danh họa Mỹ thuật Hiện đại”, tổ chức ngày 27 tháng 6 năm 2026 của Nhà đấu giá Millon xuất hiện một tác phẩm tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh không có tiêu đề cũng như năm sáng tác.

Trên các cơ sở tư liệu đối chiếu, chúng tôi tiến hành khảo sát theo phương pháp lịch sử, so sánh, đồng thời phân tích trực tiếp các yếu tố nội tại của tác phẩm như chất liệu, bố cục, ngôn ngữ tạo hình, màu sắc, lạc khoản, chữ ký và nguồn gốc sở hữu nhằm xác lập tính xác thực cũng như định danh phù hợp cho tác phẩm.

Trong cuốn “Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh” của Nguyệt Tú và Nguyễn Phan Cảnh (NXB Văn hóa, 1979), phần minh họa tác phẩm ghi nhận hai tác phẩm riêng biệt: Cô gái với con trâu (lụa, 1938) và Cưỡi bò qua sông (lụa, 1972). Sự ghi nhận này tiếp tục được xác nhận trong ấn phẩm “Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh” do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam xuất bản năm 1992.

Tuy nhiên, trong sách “Nguyễn Phan Chánh – Hồn quê trên lụa”, 1998 và “Nguyen Phan Chanh and Vietnamese Paintings” (NXB T.p Hồ Chí Minh), phần minh họa lại cho thấy tác phẩm trong cuốn 1979 và 1992 với tiêu đề thống nhất hơn, gợi mở việc định danh lại chính xác hơn cho bức tranh này.

Hình ảnh tác phẩm “Cưỡi bò qua sông” của Nguyễn Phan Chánh

Đặc biệt, trong sách “Nguyễn Phan Chánh – Hồn quê trên lụa”, phần bài viết “Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh” của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ có đoạn: “Bức tranh ‘Cưỡi bò qua sông’ tả một em bé gái cho bò qua bên kia bờ sông ăn cỏ. Chiều đến, trời nóng, em ra sông tắm và phơi áo lên bãi. Khi mặt trời xuống thấp mà áo vẫn chưa khô, em quàng áo lên vai cưỡi bò lội về. Đây là cảnh hoàng hôn, mặt trời sắp lặn vào mây biếc, nhân vật xa gần đều phải nhuốm màu hoàng hôn…”

Trong khi đó, bản thảo gốc “Nguyễn Phan Chánh và tranh lụa Việt Nam” viết năm 1973 (chưa công bố) của Nguyễn Văn Tỵ lại mô tả một tác phẩm khác hẳn: “Cô gái với con trâu. Một cô bé chăn trâu, đang ngồi cưỡi trên thân cây ngả xuống bờ ao, đang vén quần (hay váy?) khỏa chân xuống nước, giữa khung cảnh một rừng lá và thân cây tỏa xuống mặt nước. Trâu thì lững thững ven bờ. Không gian này không còn là cảnh vượt sông trong buổi hoàng hôn mà là một khoảnh khắc đời thường, hồn nhiên và nên thơ của tuổi thơ thôn quê gần với tinh thần của “Hứng dừa”, vừa vui sống vừa trữ tình.”

Như vậy, khi đối chiếu phần minh họa trong các ấn phẩm năm 1979 và 1992 với nội dung hình ảnh, mô tả của Nguyễn Văn Tỵ, lạc khoản trên tranh và phong cách sáng tác, có thể nhận thấy phần chú thích trước đây trong hai cuốn sách 1979 và 1992 đã có sự nhầm lẫn, hoặc ít nhất chưa phản ánh chính xác tên gọi và niên đại của tác phẩm đang được khảo sát.

Đặc biệt, lạc khoản trên tác phẩm in trong “Nguyễn Phan Chánh – Hồn quê trên lụa”, “Nguyen Phan Chanh and Vietnamese Paintings” có thể tạm dịch là: “Cô gái thôn quê mới lớn chăn trâu bên bờ nước”, hoàn toàn tương ứng với mô tả trong bản thảo gốc của Nguyễn Văn Tỵ. Đồng thời, chữ ký và phong cách bút pháp cũng thống nhất với nhóm tranh của Nguyễn Phan Chánh vào cuối thập niên 1930, đặc biệt giai đoạn sau triển lãm cá nhân lần thứ hai năm 1938 tại Hà Nội, khi ông từ Hà Nội trở về quê Hà Tĩnh và tiếp tục sáng tác những đề tài đời sống thôn quê gần gũi.

Từ hệ thống đối chiếu tư liệu này, có thể xác định rằng tác phẩm được giới thiệu trong phiên đấu giá duplex của Nhà đấu giá Millon ngày 27 tháng 6 năm 2026 không phải là tác phẩm Cưỡi bò qua sông (1972), mà chính xác là tác phẩm thuộc giai đoạn khoảng năm 1938, với tên phù hợp Cô gái trẻ chăn trâu.

Đây không chỉ là một sự hiệu đính tên tranh, mà còn là sự trả lại đúng vị trí cho một sáng tác tiêu biểu, quý hiếm giai đoạn đầu của Nguyễn Phan Chánh về thế giới tuổi thơ nông thôn mà ông yêu thích.

Nhìn lại toàn bộ hệ thống tác phẩm của Nguyễn Phan Chánh, có thể thấy hình tượng người phụ nữ luôn giữ vị trí trung tâm trong thế giới tranh lụa của ông. Sự lựa chọn này không phải ngẫu nhiên mà nó phản ánh một cảm quan thẩm mỹ, tình cảm sâu sắc của ông với người nữ trong đời sống nông thôn Việt Nam.

Hình ảnh ấy xuất hiện xuyên suốt trong những người mẹ, người vợ, thiếu nữ nông thôn với khăn mỏ quạ, áo nâu, dáng người lam lũ trong lao động và sinh hoạt thường ngày như cấy gặt, gánh gồng, vo gạo, rửa rau, khâu vá, bế con, cho con bú, cắt cỏ, chăn trâu… Tất cả đều phảng phất bóng dáng quê hương Hà Tĩnh của ông. Nhưng điều đặc biệt là Nguyễn Phan Chánh nhìn phụ nữ bằng sự cảm thông, yêu mến và trân trọng rất “tình”. Chính điều đó làm cho thế giới người nữ trong tranh ông luôn có một vẻ đẹp nhân văn và đầy sức sống.

Trong nhóm đề tài chăn trâu, chăn bò, sự lựa chọn nhân vật nữ của Nguyễn Phan Chánh càng trở nên đặc biệt hơn. Về cơ bản, trong mỹ thuật và văn hóa Á Đông, hình tượng mục đồng thường mặc định gắn với con trai, biểu tượng cho sự nghịch ngợm, tự do ngoài đồng ruộng. Nhưng từ Chăn trâu trong rừng (1938), Cô gái trẻ chăn trâu (1938) đến Cưỡi bò qua sông (1972), người xem lại bắt gặp những cô gái mới lớn giàu sinh khí, nghịch ngợm, hiếu động và phóng khoáng, đang tận hưởng niềm vui tuổi thơ giữa thiên nhiên bên cạnh các loài gia súc gắn bó với đời sống nông thôn.

Chính vì vậy, tác phẩm Cô gái trẻ chăn trâu đã tái hiện khoảnh khắc rất đẹp của đời sống. Bố cục tranh cho thấy điều đó rất rõ. Đây không phải sự ghi chép ngẫu nhiên mà là một khuôn hình được “ghi – cắt” đầy chủ ý, giống như nghệ sĩ bất chợt nhìn thấy một khoảnh khắc mong manh và nhanh chóng giữ lấy trước khi nó tan biến.

Khung cảnh trong tranh không mở rộng theo kiểu phong cảnh toàn cảnh mà được bao bọc và che chắn kín đáo. Những cành cây lớn buông xuống, thân cây nghiêng ra mặt nước, bóng lá phủ quanh nhân vật, dáng trâu ở tiền cảnh… tất cả tạo thành một không gian riêng tư như được thiên nhiên ôm lấy. Người xem có cảm giác họa sĩ không đứng từ xa quan sát mà đang ở rất gần, như thể chính ông đang đứng trên một cành cây khác có vị trí cao hơn, lặng lẽ nhìn xuống cô gái chăn trâu trong một khoảnh khắc đời thường đầy cảm xúc.

Điều đặc biệt là trong toàn bộ khung cảnh ấy, chỉ riêng nhân vật nữ được tạo hình đầy đủ và trở thành trung tâm tinh thần của tác phẩm. Con trâu chỉ hiện một phần thân trên, con gà là nửa thân dưới, thân cây chỉ là một góc, mặt nước chỉ là một khoảng, nhưng tất cả đều đủ để người xem tự mở rộng không gian trong trí tưởng tượng. Chính sự “mở tiếp” ấy làm cho bố cục có chiều sâu và tạo cảm giác cả một thế giới rộng lớn đang tồn tại phía ngoài khuôn hình.

Nhân vật cô gái được đặt ở vùng trung tâm nhưng không đưa hẳn ra tiền cảnh mà lùi vào trong, hòa nhẹ vào lớp cây lá. Cô ngồi trên một cành cây đang vươn thấp ra mặt nước trong tư thế tưởng như chông chênh nhưng trông lại rất vững chãi về thị giác.

Để tạo được cảm giác “vững trong chênh” ấy, tác giả đã xử lý bố cục vừa mạnh bạo, vừa dứt khoát nhưng vẫn rất tinh tế. Toàn bộ hình thể cô gái được giữ trong một thế “kiềng ba chân” thị giác tạo bởi hai nhánh cây ngang phía dưới, hệ cành chéo buông xuống phía trên và mảng chéo lớn của con trâu ở tiền cảnh. Các hướng chuyển động ấy đều cùng quy tụ về một điểm trung tâm là vị trí cô gái đang ngồi. Kể cả khoảng sáng rộng chiếm gần một phần tư diện tích nền lụa dùng để diễn tả mặt nước cũng chính là khoảng nghỉ của mắt, khoảng thở của nhịp điệu, trước khi ánh nhìn tập trung vào cô gái.

Nhờ hệ kết cấu ấy, dù nhân vật ở trong một tư thế rất tự do, ngồi trên thân cây, chân thả xuống mặt nước trong tư thế động mà người xem vẫn cảm thấy bố cục hoàn toàn không mất cân bằng. Ngược lại, chính sự đối lập giữa cảm giác chông chênh của hành động và sự vững chắc của cấu trúc thị giác đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho bức tranh. Nó làm cho khoảnh khắc trở nên sống động, cảm giác như một hình ảnh được bắt gặp tức thời trong đời sống.

Một số những chi tiết nhỏ, ngoài việc miêu tả còn giữ vai trò thu hút điểm nhìn, tách mảng, làm nổi bật hình thể và cá tính của cô gái. Nguyễn Phan Chánh xử lý từng chi tiết với sự tính toán tinh tế để mọi chi tiết đều vừa có giá trị tạo hình, vừa mang ý nghĩa biểu cảm.

Mái tóc cô gái vẫn để xòa tự nhiên dưới vành khăn vấn. Chi tiết ấy trước hết cho thấy sự vô tư, chưa hoàn toàn bước vào trạng thái nền nếp và kín đáo của một người phụ nữ trưởng thành. Nhưng về mặt tạo hình, mảng nhỏ tóc tối buông xuống hai bên còn có tác dụng tách nền, làm nổi bật phần khuôn mặt và cổ nhân vật giữa lớp cây lá phía sau.

Chiếc quần đen được xắn rất cao, gần như để lộ toàn bộ phần đùi trên, tạo nên một cảm giác khỏe khoắn, linh hoạt và đầy năng lượng. Đây không phải chi tiết nhằm gây chú ý về cơ thể, mà để diễn tả trạng thái tự nhiên của một cô gái mới lớn đang vô tư sống trong thiên nhiên. Cách xắn quần ấy phù hợp với hành động nghịch nước, leo trèo và dáng ngồi trên thân cây, đồng thời làm tăng thêm tính động cho toàn bộ bố cục.

Đặc biệt, phần áo yếm lại được xử lý rất mờ. Nguyễn Phan Chánh cố ý làm nhòe đi ranh giới giữa cơ thể, ánh sáng và không khí, khiến người xem không còn chú ý vào cấu trúc trang phục mà cảm nhận nhiều hơn về làn da thanh xuân khỏe mạnh đang hòa vào bóng cây, hơi nước và ánh sáng. Chính sự “mờ hóa” ấy làm cho cơ thể nhân vật không mang cảm giác vật chất nặng nề mà trở nên nhẹ, mềm và giàu cảm xúc thị giác.

Trong toàn bộ bố cục, hình ảnh con trâu tuy chỉ xuất hiện một phần bằng mảng đậm lớn và những đường nét tiết chế nhưng lại giữ vai trò quan trọng về cả tạo hình lẫn tinh thần tác phẩm. Chỉ với tạo hình phần trên của cái đầu và cặp sừng cũng đã cảm nhận được đây là con trâu bộ thân đầy đặn, đẹp, khỏe mạnh, được chăm sóc kỹ. Chi tiết này không đơn thuần mang ý nghĩa tả thực. Trong đời sống nông thôn Việt Nam xưa, con trâu là tài sản lớn của gia đình, là “đầu cơ nghiệp”, đồng thời phản ánh nếp sống của mỗi nhà. Một con trâu khỏe mạnh, hiền và thong dong như trong tác phẩm, có thể cho thấy nó được nuôi dưỡng, chăm nom cẩn thận bởi một gia đình có ý thức và đời sống ổn định. Điều này cũng rất đồng bộ với tạo hình cô gái mới lớn khỏe khoắn, và đầy năng lượng sống trong tác phẩm.

Đây là quan điểm thẩm mỹ rất riêng của Nguyễn Phan Chánh. Dù mang nền tảng Nho học sâu đậm, ông không nhìn người nữ bằng tinh thần hủ nho hay lễ giáo cứng nhắc. Trái lại, ông dành cho họ một ánh nhìn nhân văn và đầy cảm tình. Người phụ nữ trong tranh ông được trân trọng, trở thành trung tâm của vẻ đẹp và cảm xúc nghệ thuật.

Bố cục tranh càng làm nổi bật tinh thần ấy. Con trâu ở tiền cảnh bên phải với sắc độ đậm tạo nên trọng lượng thị giác đối ứng, giúp bố cục có điểm tựa vững chắc. Trong khi đó, hệ thống cành lá vừa buông xuống, vừa hướng về phía nhân vật cô gái ở trung tâm, vừa đóng vai trò liên kết giữa nhân vật và không gian, vừa che chắn vừa bao bọc toàn bộ khuôn hình. Những cành lá ấy không chỉ để tả thực mà tạo nên nhịp điệu thị giác rất gần với tinh thần thư pháp và thủy mặc phương Đông… từ nền tảng Hán Nôm và khả năng viết chữ đẹp của Nguyễn Phan Chánh. Các mảng đậm nhạt vận hành như mực tàu trên giấy, vừa giữ lực cho bố cục vừa tạo “khí” cho không gian.

Hòa sắc tranh chỉ gồm màu nền lụa tự nhiên, màu đen và hai điểm màu trắng, nhưng lại đầy ánh sáng và sự sống. Trong tranh lụa, màu nền tự nhiên của lụa thường để diễn tả các khoảng sáng thay màu trắng nhưng không có chức năng dùng để tả khối. Màu trắng xuất hiện rất tiết chế ở hai điểm, những gợn sóng dưới chân cô gái và khoảng sáng mỏng bao quanh cơ thể nhân vật. Chính hai điểm trắng ấy làm toàn bộ không gian đang tĩnh bỗng có nhịp sống. Những vòng sóng nhỏ khiến người xem cảm nhận được cái mát của mặt nước, sự rung động nhẹ của khoảnh khắc và niềm vui nghịch nước rất trẻ thơ. Khoảng sáng quanh thân thể cô gái vừa giúp tách nền hai chi tiết, lại vừa giúp sự tập trung chú ý vào nhân vật chính.

Vì thế, tác phẩm tuy giản dị về màu nhưng lại mang một vẻ đẹp rất riêng của tranh lụa Nguyễn Phan Chánh. Ông dùng ít để gợi nhiều, dùng tĩnh để tả động, chỉ với hai sắc độ cơ bản đã mở ra cả một thế giới đầy màu sắc. Tuy nhiên, ẩn phía sau hình ảnh cô gái chăn trâu khỏe mạnh, vô tư và con trâu được chăm sóc kỹ lưỡng còn thấp thoáng một nền nếp gia đình có lối sống tích cực của người nông thôn Việt Nam xưa. Nguyễn Phan Chánh dường như nhìn thấy trong những điều rất nhỏ ấy nền tảng sâu xa của một xã hội tốt đẹp. Bởi một đứa trẻ được lớn lên trong tình thương gia đình, được giáo dục tốt, biết trân trọng lao động… sẽ xây dựng cho chính mình một đời sống nhân văn.

Vì vậy, tác phẩm Cô gái trẻ chăn trâu của Nguyễn Phan Chánh chứa đựng một niềm tin vừa vững chắc trong tâm thế, lại vừa dịu dàng trong cảm xúc vào con người và vào tương lai của xã hội Việt Nam.

BÀI VIẾT CỦA VIET ART VIEW
BẢN QUYỀN THUỘC VỀ VIET ART VIEW