Hoàng Tích Chù và thế giới của sự an nhiên

Trong tác phẩm ‘Nghỉ ngơi’, họa sĩ Hoàng Tích Chù (1912 – 2003) đưa người xem bước vào thế giới nghệ thuật của sự an nhiên, tốt lành. Trên nền son đỏ rực rỡ, hai người phụ nữ Việt Nam mặc áo dài là hình tượng trung tâm giữa chim công, chim phượng, những cánh bướm, hoa lan, quả đào, quả hồng, con mèo và gốc cây cổ thụ. Người ngồi cầm quạt trên một tấm chiếu nhỏ, người đứng bên gốc cây đưa tay chải mái tóc dài. Chim công xòe đuôi đậu trên cành cây khô, chim phượng đang bay phía trên, đầu hướng xuống các nhân vật, trong khi ba cánh bướm chập chờn trên bụi lan.

Trong ý niệm đời sống và văn hóa truyền thống người Việt, những hình tượng mang tính biểu tượng thường được đặt trong những trật tự riêng, không phụ thuộc vào hiện thực. Vậy điều gì khiến Hoàng Tích Chù lựa chọn và kết hợp những hình tượng ấy? Phải chăng ông muốn diễn tả ý nghĩa cát tường, phú quý trong sự nghỉ ngơi thong thả hay đơn giản là đưa vào tranh những gì mình yêu thích? Và điều gì đã khiến những hình tượng quen thuộc ấy trở thành một tác phẩm hội họa có vẻ đẹp riêng?

Cảm quan thẩm mỹ được nuôi dưỡng qua nhiều thập niên

Sinh trưởng trong một gia đình trí thức có truyền thống Nho học ở vùng Kinh Bắc, dù hoàn cảnh kinh tế khó khăn, Hoàng Tích Chù vẫn theo đuổi con đường nghệ thuật và tốt nghiệp khóa XI (1936 – 1941) Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ông sớm hoạt động sáng tác với chất liệu sơn truyền thống; những năm đầu thập niên 1940 đã mở xưởng tại phố Hàng Khoai, Hà Nội, đồng thời có những trải nghiệm trong lĩnh vực mỹ nghệ, trang trí và sân khấu.

Bên cạnh kiến thức của một họa sĩ được đào tạo bài bản, Hoàng Tích Chù còn có cốt cách tài tử, phong lưu và niềm say mê cái đẹp. Đặc biệt, hình tượng người phụ nữ có một vị trí riêng trong đời sống và sáng tác của ông. Ngay từ thời còn học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, người mẫu đầu tiên của Hoàng Tích Chù là Hoàng Diệu Trinh*, một thiếu nữ Hà Nội, sau này trở thành người bạn đời của họa sĩ. Trong hoàn cảnh một sinh viên mỹ thuật còn nhiều khó khăn về kinh tế, việc có một người mẫu gần gũi không chỉ tạo điều kiện cho ông thực hành hội họa mà còn mở đầu cho sự gắn bó giữa những hình mẫu trong đời sống và hình tượng người phụ nữ trong nghệ thuật. Từ những thiếu nữ thanh lịch, duyên dáng đến những người phụ nữ trong các tư thế sinh hoạt đời thường, Hoàng Tích Chù tìm thấy nguồn cảm hứng để khai thác vẻ đẹp của hình thể, đường nét, trang phục, dáng điệu và các trạng thái tinh thần.

Năm 1940, khi còn là sinh viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Hoàng Tích Chù đã sáng tác tranh sơn mài ‘Những thiếu nữ thanh lịch trong vườn’. Ba thiếu nữ mặc áo dài xuất hiện giữa hoa lá, những cánh bướm, chim bồ câu và một chú dê nhỏ. Những hình tượng ấy vừa gắn với một không gian sinh hoạt, vừa mang những liên tưởng văn hóa và thẩm mỹ. Vẻ đẹp người phụ nữ, thiên nhiên và những yếu tố trang trí đã được ông kết hợp ngay từ thời kỳ đầu sáng tác.

Những hình tượng ấy tiếp tục xuất hiện trong nhiều tác phẩm ở giai đoạn cuối sự nghiệp. Trong bức sơn mài năm 1986, người thiếu nữ mặc áo dài ngồi bên giỏ xách, chậu hoa và những quả đỏ, với gương mặt thanh tú, đôi mắt dài, môi son, bàn tay đưa lên bên mái tóc. Năm 1989, vẫn là một thiếu nữ với nét mặt, dáng điệu tương tự, nhưng được đặt giữa một không gian đầy hoa lá, bướm, chim công, chiếc quạt xòe rộng và những quả đào. Đến tác phẩm năm 1991, người phụ nữ tiếp tục xuất hiện trong tư thế ngồi gập chân, một tay cầm quạt, bên cạnh con mèo, quả đào và những cánh bướm bay quanh những chùm hoa lớn. Trong tác phẩm năm 1993, họa sĩ lại lựa chọn hình tượng thiếu nữ ngồi nghiêng, mái tóc dài buông xuống, gương mặt trầm tư, bên cạnh những quả đỏ và ô cửa sổ. Ở một tác phẩm khác, ba thiếu nữ mặc áo dài cùng hiện diện trong không gian sân vườn với kiến trúc cổ, cây hoa, nhạc cụ và những đồ vật gợi thú thưởng ngoạn thanh nhã.

Quan sát những tác phẩm này, có thể nhận thấy Hoàng Tích Chù thường sử dụng một số kiểu dáng nhân vật và motif quen thuộc. Những gương mặt trái xoan, đôi mắt dài, hàng lông mày thanh mảnh, đôi môi nhỏ, mái tóc đen cùng những tư thế ngồi gập chân, nghiêng đầu, đưa tay lên tóc hay cầm quạt được ông sử dụng trong nhiều bố cục khác nhau. Bên cạnh đó là sự xuất hiện có tính lặp lại của hoa lá, chim, bướm, quả dáng tròn, con mèo, các đồ vật và hình tượng của không gian sống thanh nhã. Trong đó, chiếc quạt ngoài việc là vật dụng tạo dáng, còn trở thành mảng hình giàu tính trang trí, với những đường cong xòe rộng tạo nhịp điệu cho bố cục.

Đến tác phẩm năm 1998, những mô típ quen thuộc ấy được tái hiện trong cấu trúc mới. Người phụ nữ ngồi cầm quạt có nhiều điểm gần gũi với hình tượng năm 1991, trong khi người đứng chải tóc gợi lại những cử chỉ và dáng vẻ từng xuất hiện ở các tác phẩm trước. Chim công, chim phượng, những cánh bướm, hoa lan, quả đào, con mèo và gốc cây cổ thụ cùng hiện diện trên nền son đỏ rực rỡ. Tuy nhiên, các hình tượng không được lặp lại nguyên trạng mà được lựa chọn, thay đổi vị trí, kết hợp và tổ chức lại để tạo nên những tương quan mới.

Sự tiếp nối này cho thấy motif tạo hình mang dấu ấn Hoàng Tích Chù, được duy trì, khai thác trong nhiều thập niên, thể hiện tính nhất quán trong cảm quan thẩm mỹ và cả sự chủ động biến đổi những hình tượng quen thuộc. Từ vẻ đẹp của người phụ nữ, chim muông, hoa lá đến những thú vui tao nhã, Hoàng Tích Chù đã từng bước xây dựng một thế giới nghệ thuật riêng khi đưa các mô típ truyền thống và hình tượng đời thường chuyển hóa bằng ngôn ngữ hội họa sơn mài.

Từ những biểu tượng cát tường đến thế giới nghệ thuật riêng

Trong tác phẩm ‘Nghỉ ngơi’, nếu tách riêng từng hình tượng, chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy những ý nghĩa vốn đã được định hình trong văn hóa phương Đông. Chim công tượng trưng cho vẻ đẹp lộng lẫy, phú quý; chim phượng là linh điểu gắn với đức hạnh, quyền quý, thái bình; hoa lan biểu trưng cho sự thanh cao, tao nhã; bướm gợi mùa xuân và tình duyên; quả đào gắn với sự trường thọ và những điều tốt lành.

Nhưng nếu chỉ dừng ở những cách giải nghĩa ấy, bất cứ tác phẩm nào sử dụng những hình tượng tương tự cũng sẽ có nội dung gần như nhau. Giá trị riêng của bức tranh vì thế không nằm ở phép cộng những ý nghĩa biểu tượng, mà ở chính mối quan hệ được họa sĩ tạo ra giữa các hình tượng.

Chim công không đứng trên mặt đất mà xòe đuôi trên cành cây khô. Vẻ đẹp rực rỡ, mềm mại của bộ lông được đặt bên những đường cành khẳng khiu, trơ trụi, tạo tương quan thị giác giàu cảm xúc. Những cánh bướm bay trên bụi lan, nối kết hoa và cánh bướm trong một nhịp chuyển động nhẹ nhàng. Phía trên, chim phượng với đôi cánh dang rộng, chiếc đuôi dài uốn lượn và đầu hướng xuống, dường như bao quát toàn bộ cảnh tượng bên dưới.

Sự xuất hiện đồng thời của công và phượng cũng tạo nên một tương quan thú vị. Một loài chim có thật trong tự nhiên, một linh điểu được sáng tạo từ trí tưởng tượng của con người; một con đậu trên cành cây, một con bay giữa khoảng không. Vẻ đẹp hiện thực và vẻ đẹp lý tưởng cùng hiện diện, vừa về vị trí, vừa bổ sung cho nhau về khả năng gợi mở ý nghĩa.

Ngoài ra, hình tượng phượng hoàng còn gợi một mối liên hệ với hoạt động nghệ thuật của chính Hoàng Tích Chù. Theo thông tin về xưởng sơn mài Hàng Khoai, ông đã lựa chọn phượng hoàng làm biểu tượng riêng cho xưởng từ những năm đầu thập niên 1940, độc lập với dấu hiệu chữ “Chu” được sử dụng trên tác phẩm. Nếu đối chiếu được tư liệu logo gốc, sự xuất hiện của phượng hoàng trong bức tranh năm 1998 sẽ là một đầu mối đáng nghiên cứu về sự tiếp nối của một hình tượng mà họa sĩ có thể đã dành sự yêu thích đặc biệt trong nhiều thập niên.

Bên cạnh những hình tượng mang ý nghĩa cao quý thì con mèo, chiếc quạt, tấm chiếu nhỏ và những quả đào (quả hồng) lại đem đến cảm giác gần gũi của đời sống. Hai người phụ nữ không tham gia vào một câu chuyện cụ thể, không hướng ánh mắt hay cử chỉ về phía nhau. Mỗi người như đang sống trong một khoảnh khắc riêng tư, thong thả nghỉ ngơi tận hưởng một thế giới được bao quanh bởi vẻ đẹp của thiên nhiên và những điều tốt lành.

Ở trạng thái này, tính “tài tử, phong lưu” của Hoàng Tích Chù đã tìm thấy điểm chạm khi không nhất thiết phải vẽ sự giàu sang để nói về phú quý, cũng không cần minh họa một điển tích để thể hiện những ý nghĩa cát tường. Những hình tượng được lựa chọn bởi vẻ đẹp của chính chúng, bởi sự phong phú của hình dáng, đường nét và khả năng đem đến những cảm xúc thẩm mỹ. Từ đó, họa sĩ sáng tạo nên một thế giới vừa gần gũi với đời sống, vừa giàu tưởng tượng về cái đẹp để thưởng ngoạn đã được lý tưởng hóa.

Tư duy trang trí và sự tự do trong tổ chức không gian tạo hình

Một đặc điểm khác, Hoàng Tích Chù thường lựa chọn khuôn tranh gần vuông hoặc hình vuông. Với sự cân bằng giữa chiều ngang và chiều dọc, khuôn hình này tạo điều kiện để ông tạo hình nhân vật và chi tiết theo nhiều hướng vận động khác nhau mà không nhất thiết phải phụ thuộc vào một không gian có chiều sâu.

Trong ‘Nghỉ ngơi’, hai người phụ nữ tạo nên hai mảng hình lớn với những tư thế đối lập. Người ngồi có dáng thu gọn, những đường cong của chân, tay và chiếc quạt tạo thành một cấu trúc khép kín. Người đứng, thân hình kéo dài, hai cánh tay đưa lên đầu, mái tóc buông xuống, tạo nên những nhịp chuyển động theo chiều thẳng. Hai hình tượng không có sự giao tiếp trực tiếp nhưng được chủ đích liên kết bằng những yếu tố tạo hình ở khoảng giữa chính là con chim công.

Chim công với chiếc cổ vươn cao, bộ lông xòe rộng tạo nên một mảng hình giàu nhịp điệu, đồng thời kết nối hai nhân vật. Gốc cây cổ thụ với những cành vươn lên, phân nhánh về phía phải tạo thế đối trọng với những đường cong mềm mại của hình người, cánh chim và hoa lá. Những cánh bướm cùng bụi lan ở phía trái và chim phượng phía trên tiếp tục tạo nên những nhịp điệu nối tiếp, đưa thị giác người xem nhịp nhàng di chuyển trên toàn bộ bề mặt.

Mặc dù có nhiều chi tiết nhưng bố cục không tạo cảm giác chật chội. Các hình tượng được phân bố với những khoảng cách và mật độ khác nhau, giữa chúng là những khoảng nền son đỏ có vai trò vừa phân tách, vừa kết nối các hình tượng trong không gian mang tính ước lệ. Đây là một tư duy trang trí được vận dụng rất chủ động của riêng Hoàng Tích Chù. Tính trang trí không chỉ biểu hiện ở hoa văn, họa tiết hay những hình tượng mang ý nghĩa truyền thống, mà nằm ngay trong cách họa sĩ tổ chức đường nét, hình thể, mảng màu và khoảng trống. Chính nhờ sự tự do ấy, những hình tượng tưởng chừng không cùng thuộc một không gian hiện thực vẫn tạo thành một bố cục hài hòa, có nhịp điệu và trật tự riêng.

Bao trùm gần như toàn bộ bề mặt là sắc son đỏ rực rỡ. Trên nền đỏ ấy, những mảng đen, nâu, xanh thẫm cùng những diện sáng, màu trắng của chất gắn là vỏ trứng được phân bố theo tương quan đậm nhạt, vừa tả sắc, vừa tạo hình. Khi tạo thành những mảng lớn trên trang phục, chiếc quạt và cánh phượng; khi là hoa văn, đường nét, những chấm nhỏ trên bộ lông chim công, cánh bướm, hoa lá, tạo nên hệ thống điểm sáng và mảng sáng trải khắp bề mặt. Những khoảng sáng ấy được đặt trong tương quan với các mảng màu trầm, làm nổi bật hình thể, tạo nhịp điệu và dẫn dắt thị giác. Sự tương phản giữa những khoảng nền son đỏ rộng lớn với các hình tượng giàu chi tiết, hoa văn và chất cảm chất liệu của sơn truyền thống đã đem lại cho tác phẩm vẻ đẹp vừa lộng lẫy vừa hài hòa.

Thế giới của sự an nhiên

Từ ‘Những thiếu nữ thanh lịch trong vườn’ năm 1940 đến ‘Nghỉ ngơi’ 1998, có thể nhận thấy sự tiếp nối trong cảm quan thẩm mỹ của Hoàng Tích Chù về vẻ đẹp người phụ nữ, thiên nhiên và những hình tượng mang ý nghĩa văn hóa truyền thống. Trải qua gần sáu thập niên sáng tác, những hình tượng quen thuộc ấy không ngừng được biến đổi trong những cấu trúc tạo hình khác nhau. Đến ‘Nghỉ ngơi’, chúng cùng được đặt trong một không gian giàu tính ước lệ, để vẻ đẹp đời thường hòa cùng những hình tượng mang tính huyền thoại.

Dù tác phẩm gồm nhiều hình tượng với những ý nghĩa biểu tượng khác nhau, ‘Nghỉ ngơi’ không mang lại cảm giác phô trương mà đem đến một thế giới thanh nhã, hài hòa và yên bình. Hai người phụ nữ ung dung trong những sinh hoạt đời thường, giữa chim công, chim phượng, hoa lan, bướm, quả đào và gốc cây cổ thụ. Mỗi hình tượng mang một vẻ đẹp, một trạng thái riêng nhưng cùng góp phần tạo nên cảm thức về sự an nhiên, thanh thản và những điều tốt lành.

Nhìn từ ‘Nghỉ ngơi’, cốt cách tài tử, phong lưu và tâm hồn lãng mạn của Hoàng Tích Chù dường như không chỉ thể hiện ở niềm say mê cái đẹp, mà còn ở sự tự do xây dựng một thế giới nghệ thuật theo quan niệm thẩm mỹ riêng. Bằng bố cục giàu tính trang trí, đường nét uyển chuyển, hòa sắc son đỏ và chất cảm đặc sắc của sơn truyền thống, ông đã chuyển hóa những hình tượng quen thuộc thành một tác phẩm hội họa vừa lộng lẫy vừa gần gũi, vừa giàu tính biểu tượng vừa thấm đượm cảm xúc đời thường.

Vì thế, giá trị sâu xa của ‘Nghỉ ngơi’ không chỉ nằm ở vẻ đẹp của hình tượng và ngôn ngữ tạo hình, mà còn ở thế giới tinh thần Hoàng Tích Chù hướng tới: con người được thảnh thơi nghỉ ngơi giữa những thứ đẹp đẽ và tốt lành. Sự an nhiên trong khoảnh khắc nghỉ ngơi ấy vừa là tinh thần cốt lõi bao trùm toàn bộ tác phẩm, vừa là giá trị thẩm mỹ được Hoàng Tích Chù sáng tạo bằng ngôn ngữ hội họa của riêng mình.

* Theo lời kể của ông Hoàng Tích Trí – con trai họa sĩ Hoàng Tích Chù, nguyên mẫu của hai nhân vật nữ trong tác phẩm ‘Nghỉ ngơi’ là bà Hoàng Diệu Trinh – vợ họa sĩ – và người chị gái của bà.

HOÀNG TÍCH CHÙ (1912 – 2003)
“Nghỉ ngơi”, 1998
Sơn mài trên vóc
Ký tên và đề năm ở góc dưới bên phải
99 × 99 cm

Millon
Phiên duplex
Hồn Việt – Những hòa sắc trường tồn
L’Âme du Vietnam – Les harmonies éternelles

Ngày 7 tháng 11 năm 2026

Liên hệ:
info@millon-vietnam.com
+84 (0)9 36 01 56 89

BÀI VIẾT CỦA VIET ART VIEW
BẢN QUYỀN THUỘC VỀ VIET ART VIEW